Gần đây, tôi có dịp được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho một người mẹ còn khá trẻ trong một vụ án ly hôn. Khi tiếp nhận vụ việc, điều tôi quan tâm ban đầu cũng giống như nhiều vụ án hôn nhân khác: quan hệ vợ chồng, nguyên nhân mâu thuẫn, con chung và những vấn đề cần được Tòa án giải quyết. Nhưng càng đi sâu vào vụ việc, tôi càng nhận ra rằng có một vấn đề cấp thiết hơn cả việc cuộc hôn nhân này sẽ kết thúc như thế nào: hai đứa trẻ đang không được đến trường.

Khi một cuộc ly hôn bắt đầu ảnh hưởng đến quyền được đi học của trẻ

Sau những mâu thuẫn trong đời sống hôn nhân, người mẹ đưa hai con rời khỏi nơi ở cũ để ổn định cuộc sống. Mẹ đã đăng ký cư trú tại nơi ở mới, tìm được trường tiếp nhận và chuẩn bị cho các con chuyển trường. Về lý thuyết, đây chỉ là một thủ tục hành chính cần được hoàn tất để các cháu tiếp tục việc học. Nhưng rồi vấn đề phát sinh từ chính mâu thuẫn giữa cha và mẹ: người cha không đồng ý cho rút hồ sơ học tập của các con tại trường cũ.

Nhà trường không dám cho rút hồ sơ khi người cha không đồng ý, bởi cha và mẹ đều có quyền, nghĩa vụ đối với con chưa thành niên. Trường mới cũng không thể hoàn tất việc tiếp nhận khi chưa có đầy đủ hồ sơ. Mỗi bên đều có lý do của mình, mỗi quy trình đều có căn cứ để tuân thủ. Nhưng khi những quy trình ấy đặt cạnh nhau, kết quả cuối cùng lại rất đơn giản: hai đứa trẻ không được đi học.

Mọi quy trình đều có lý, nhưng kết quả thì rất “vô lý”

Đây là lúc câu chuyện trở nên khó hơn một vấn đề pháp lý thông thường. Bởi nếu chỉ nhìn vào từng thủ tục riêng lẻ, dường như không ai làm sai. Trường cũ có lý do để không giao hồ sơ. Trường mới có lý do để yêu cầu hồ sơ. Cha có quyền và nghĩa vụ của cha. Mẹ cũng có quyền và nghĩa vụ của mình. Tòa án thì cần thời gian để giải quyết vụ án. Nhưng giữa tất cả những “quyền”, “nghĩa vụ”, “điều kiện” và “quy trình” ấy, có hai đứa trẻ không thể tự mình quyết định bất cứ điều gì và chúng cũng không phải là người tạo ra tranh chấp nhưng lại phải gánh chịu hậu quả thực tế.

Pháp luật về trẻ em cũng không đặt vấn đề này chỉ dưới góc độ quyền của cha hay mẹ. Khoản 3 Điều 5 Luật Trẻ em quy định phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em trong các quyết định liên quan đến trẻ em. Điều 16 ghi nhận trẻ em có quyền được học tập; đồng thời Điều 16 và Điều 28 đặt trách nhiệm bảo đảm quyền học tập của trẻ em lên gia đình và Nhà nước. 

Vì vậy, trong một cuộc tranh chấp giữa cha và mẹ, câu hỏi không thể chỉ là “Luật Hôn nhân và gia đình quy định như thế nào?”, mà còn phải là: “Quyền và lợi ích của trẻ em cần được bảo vệ như thế nào theo Luật Trẻ em?”

Nhiều cánh cửa được gõ, nhưng không có con đường nào mở ra

Người mẹ bắt đầu đi tìm một giải pháp khác. Luật sư đã giúp cô ấy chuẩn bị hàng chục lá đơn cầu cứu, gửi đến nhiều cơ quan, tổ chức từ trung ương đến địa phương. Song song đó, khi thời gian tựu trường đã cận kề, chúng tôi tiếp tục gửi các văn bản qua email với niềm tin rằng sẽ có một sự can thiệp nào đó. Nhưng rồi niềm hy vọng cứ vơi đi từng ngày. Có lẽ những lá đơn vẫn đang được xem xét, những quyết định vẫn đang được cân nhắc, còn hai đứa trẻ thì chẳng biết làm gì hơn ngoài chờ đợi.

Những ngày đầu tháng 9/2026, khi năm học mới đã bắt đầu nhưng hai đứa trẻ vẫn chưa thể đến trường, tôi đã dẫn cả ba mẹ con trực tiếp đến Hội Bảo vệ quyền trẻ em, trực tiếp đến Sở Giáo dục và Đào tạo… tìm đến những nơi mà chúng tôi tin rằng có thể giúp mình tháo gỡ tình trạng hiện tại. Có nơi tiếp nhận, có nơi hứa xem xét, có nơi hướng dẫn. Nhưng rồi thời gian cứ trôi qua, còn hai đứa trẻ vẫn ở nhà nhìn các bạn ngày ngày đến trường và tự hỏi vì sao chúng nó không được đi học

Đó là khoảng thời gian khiến tôi suy nghĩ nhiều về công việc của một luật sư. Trong sách vở, chúng ta thường nói về quyền, nghĩa vụ, thẩm quyền, trình tự và thủ tục. Những khái niệm đó là cần thiết, bởi pháp luật không thể vận hành nếu không có quy trình. Nhưng trong thực tế hành nghề, phía sau mỗi bộ hồ sơ luôn là một con người. Phía sau một tranh chấp là một gia đình. Và phía sau một thủ tục tưởng như rất bình thường đôi khi là một đứa trẻ đang mất đi những ngày được đến trường. Nhìn những dòng chữ còn chưa rõ nét của hai đứa trẻ, tôi càng thấy rõ khoảng cách giữa một quy trình trên giấy và một hoàn cảnh rất thật ngoài đời.

Quy trình có thể vô tri, nhưng hậu quả của một quy trình thì không

Một hồ sơ có thể được yêu cầu bổ sung. Một lá đơn có thể cần thời gian để được xem xét. Một vụ án có thể cần nhiều tháng mới đi đến kết quả cuối cùng. Nhưng thời gian của một đứa trẻ lại được tính bằng những ngày ở trường, những bài học, những người bạn và những năm tháng không thể quay trở lại.

Tôi không cho rằng trong một vụ việc như thế này, chỉ cần đặt cảm xúc lên trên quy định pháp luật là có thể giải quyết được vấn đề. Ngược lại, chính vì đây là một vấn đề pháp lý nên càng cần tìm một giải pháp pháp lý phù hợp. Quyền của người cha cần được tôn trọng. Quyền của người mẹ cũng cần được bảo đảm. Nhưng trên hết, quyền của trẻ em phải được cân nhắc, bảo vệ trước tiên. Tôi tin rằng, không có một cơ quan nào đang làm sai cả, tất cả đều đang làm đúng bổn phận và trách nhiệm của mình. Nhưng có lẽ đã đến lúc chúng ta cần nhìn vào một sự thật, đôi khi mọi quy trình đều đúng nhưng không mang lại một kết quả tốt. Và vì vậy, có lẽ điều cần thiết là phải có một cơ chế khác đi, để khi những người lớn đang tranh chấp với nhau, quyền và lợi ích của những đứa trẻ không trở thành thứ phải chờ đợi cho đến khi tranh chấp kết thúc

Hôm nay, hai đứa trẻ đã được đến trường. Sau rất nhiều nỗ lực của người mẹ và luật sư, người cha cuối cùng đã đồng ý cho rút hồ sơ để các con nhập học. Có lẽ trong kết quả đó, có lẽ cũng có sự tác động, hỗ trợ của các cơ quan, tổ chức những nơi mà người mẹ đã tìm đến. Nhưng các em đã đến trường muộn hơn hai tuần. Và điều đó khiến tôi tự hỏi: liệu chúng ta có thể có một cơ chế nhanh hơn, kịp thời hơn và có tính phòng ngừa hơn, để những đứa trẻ khác không phải chờ đợi cho đến khi tranh chấp của người lớn được giải quyết?

Có lẽ đó cũng là một trong những phần khó nhất của nghề luật: không phải lúc nào câu trả lời đúng cũng nằm ngay trong một điều luật hoặc một thủ tục có sẵn. Đôi khi công việc của luật sư là nhìn thấy vấn đề nằm phía sau tranh chấp, xác định đâu mới là lợi ích cần được bảo vệ trước mắt, rồi tìm cách kết nối các quy định, cơ quan và phương án khác nhau để giải quyết vấn đề trong thực tế.

Trong vụ việc này, người mẹ không cần một người giúp mình “thắng” chồng. Điều cô ấy cần là một giải pháp để các con được tiếp tục đi học trong khi cuộc hôn nhân của cha mẹ vẫn đang được Tòa án giải quyết. Bởi cuối cùng, ly hôn là một thủ tục pháp lý để giải quyết quan hệ giữa hai người lớn. Nhưng tuổi thơ của những đứa trẻ không phải là một phần của thủ tục đó. Cha mẹ có thể không còn sống cùng nhau. Có thể không còn là vợ chồng. Có thể phải nhờ Tòa án phân định quyền và nghĩa vụ đối với con. Nhưng dù cuộc tranh chấp ấy kéo dài bao lâu, những đứa trẻ vẫn cần được sống trong một môi trường an toàn và được đến trường như những đứa trẻ khác.

Đừng để một cuộc hôn nhân kết thúc bằng cách bắt những đứa trẻ phải trả giá cho những điều mà chúng không lựa chọn. Người lớn có thể chờ một phán quyết. Nhưng tuổi thơ thì không.